Bank ilovam nega Facebookka signal yuboradi?

Bir jurnalist telefoniga bepul dastur o'rnatib, bank ilovasi qayerlarga signal yuborayotganini tekshirib ko'rdi. Natija kutilganidan boshqacha chiqdi: bank ilovasi o'z serveriga emas, Facebook, Google va boshqa notanish manzillarga ham ma'lumot jo'natar ekan.

MakeUseOf nashri jurnalisti PCAPdroid nomli bepul va ochiq kodli dasturni o'rnatib, telefonidagi ilovalar qayerga ulanishini kuzatdi. Dastur telefonda mahalliy VPN yaratadi va root huquqisiz ishlaydi — ya'ni tizimga chuqur aralashmasdan, har bir ilovaning qaysi manzilga ulanayotganini ko'rsatadi[1]. Rasmiy hujjatlarga ko'ra, dastur foydalanuvchi va tizim ilovalari amalga oshirgan barcha ulanishlarni va ularning manzilini ko'rsatadi[1].

Bank ilovasi nega Facebookka signal yuboradi?

Jurnalist o'z bank ilovasini tekshirganda, u yigirma manzilga jami oltmish bir marta ulangan. Ulanishlarning ko'pi bankning o'z serveriga tegishli bo'lgan, lekin orasida AppsFlyer, Datadog, Google'ning analitika xizmati va Facebook ham bor edi.

Bu — o'g'irlik yoki firibgarlik emas. AppsFlyer ilovani kim o'rnatgani va qayerdan kelganini kuzatish uchun ishlatiladi, Datadog esa dasturning ishlashini nazorat qiladi. Moliya ilovalarida marketing va reklama maqsadida bunday xizmatlardan foydalanish odatiy holat.

Lekin jurnalist buni o'zi tekshirmaguncha bilmagan. Aynan shu — dasturning asosiy qiymati: ilova sizga aytmagan narsani ko'rsatadi.

Bolalar o'yini ham kuzatilmoqda

Eng kutilmagan natija bolalar o'yinidan chiqdi. Jurnalistning jiyani "Monster High" o'yinini o'ynagan bir necha daqiqada dastur uch yuz etmish beshta ulanishni qayd etdi. Ular orasida bir nechta reklama va kuzatuv tarmog'i, jumladan TikTok bilan bog'liq manzillar ham bor edi.

Taqqoslash uchun: WhatsApp Business ikki soatda atigi bir yuz yigirma bitta ulanish qilgan, deyarli barchasi WhatsApp yoki Meta serverlariga tegishli bo'lgan. Demak, muammo ilova qanchalik "og'ir" ekanida emas, u kimlar bilan gaplashayotganida.

Dastur shifrlangan (HTTPS) ulanishlarni qisman ochib ko'rish imkonini ham beradi, biroq bu funksiya alohida qo'shimcha modul orqali ishlaydi va har doim natija bermaydi[1]. Zamonaviy QUIC protokoli orqali yuboriladigan trafikni esa dastur umuman oча olmaydi — buni jurnalist o'z tajribasida yozgan, garchi rasmiy hujjatlarda bu cheklov alohida aytilmagan.

Endi nima qilish kerak?

Bunday dastur murakkab texnik bilim talab qilmaydi, lekin har kim ham undan foydalanavermaydi. Ko'pchilik uchun telefondagi ilova nima bilan "gaplashayotgani" umuman qiziq emas — ilova ishlasa, bas.

Qo'qonda yoki Farg'ona vodiysidagi boshqa shaharlarda ham xuddi shunday: talaba bank ilovasidan foydalanadi, bola telefonda o'yin o'ynaydi — ikkalasi ham fonda qanday ma'lumot ketayotganini bilmaydi. Bu xavf degani emas, lekin bilish — nazorat qilish demakdir. Telefoningizdagi ilova qayerga ulanayotganini bilmoqchi bo'lsangiz, bunday bepul vosita borligini eslab qo'ying.